Wartości i postawy preferowane przez młodzież

II Rzeczypospolitej w świetle ówczesnych badań, twórczości uczniowskiej i literatury pamiętnikarskiej

 

Konspekt

Już od kilku stuleci okres tzw. ‘Fin de siecle’ był naturalną inspiracją skłaniającą do refleksji nad wartościami i postawami reprezentowanymi przez ludzkość, nie tylko w wymiarze pojedynczych państw i społeczności, lecz często także całej cywilizacji. Z racji swej swoistej wyjątkowości skłaniał on każdorazowo do podsumowań i refleksji nad osiągnięciami minionego stulecia, z drugiej natomiast strony stawiał niezmiennie to samo pytanie: Co przyniesie przyszłość? Próby prognozowania trendów rozwoju ludzkości nierozerwalnie musiały jednak łączyć się z wnikliwą analizą jej dorobku na przestrzeni minionych stuleci. Wyznawane bowiem obecnie wartości i prezentowane postawy są bez wątpienia wynikiem przenikania się arcyciekawych, a jednocześnie niezwykle skomplikowanych zjawisk, jakie miały miejsce we wszystkich płaszczyznach życia społecznego, kulturalnego, politycznego i gospodarczego.

W warunkach współczesnego państwa polskiego zjawisko to nabrało dodatkowego wymiaru. Otóż okres końca tysiąclecia nałożył się niespodziewanie na inny, bezprecedensowy w skali naszego globu, przełom systemowy państwa, tak  w wymiarze politycznym, jaki i gospodarczym. Ten trwający po dziś dzień proces ma bez wątpienia niezwykle istotny wpływ na zmianę lub też całkowitą rewizję postaw i wartości naszego społeczeństwa. Zmiana stylu życia Polaków, która dokonuje się nieprzerwanie na naszych oczach, skłaniać może czasami do pesymistycznych wniosków. Szczególnie dotyczy to sytuacji, gdy zmiana ta jest podyktowana koniecznością podjęcia wyzwań dnia codziennego, spychających swoją powszedniością  na dalszy plan wartości uznawane powszechnie jako wzniosłe i godne naśladowania.

Niebywałe przyspieszenie tempa naszego życia pociąga często za sobą smutna konsekwencję, jaką jest brak czasu na refleksje nad własną osobą i otaczającą nas

Kryzys wartości jest też wynikiem konfliktu pokoleń i nowych warunków życia, do których należy się przystosować.

Ten przełom w życiu związany z poszukiwaniem własnej tożsamości dotyczy najbardziej młodzieży, bowiem to dla młodego wieku typowe są próby odniesienia się do wartości wnoszonych przez starsze pokolenie, ich odrzucenie lub akceptacja. Z tych względów problematyka wartości i postaw jest przedmiotem zainteresowań badawczych wielu dyscyplin naukowych.

Podstawowymi pojęciami występującymi w tytule i treści niniejszej pracy są: wartości, postawy, potrzeby, młodzież i badania psychotechniczne oraz struktura społeczna.

Brak ogólnie uznanej definicji młodzieży w połączeniu z potocznym i intuicyjnym posługiwaniem się tym terminem, jest niewątpliwie czynnikiem utrudniającym opisanie i wyjaśnienie tej kategorii społecznej. Zaskakująca może być informacja F. Dolto, iż „termin młodzież jest stosunkowo nowy. Przed XX wiekiem albo przedłużano dzieciństwo, albo dokonywano brutalnej inicjacji w dorosłość. (…) Według historyka Philipp’a Aries, do końca XVII wieku studenci zaliczani byli do grupy wieku dziecięcego. Dzieckiem można było być do dwudziestego piątego, a nawet trzydziestego roku życia. Książęta aż do momentu wstąpienia na tron byli infantami. (…) Pewne relikty tego sposobu myślenia pozostały w medycynie: szpitale pediatryczne przyjmują chorych do (…) piętnastego roku życia”[1].

Zaskoczenie wynika między innymi z faktu, iż wiemy, że starożytni Grecy znali termin hebe (młodość), a Rzymianie posługiwali się terminem iuvenis (młody, młodzieńczy). Niewykluczone jednak, że nie były one ściśle zdefiniowane, a zatem nie stosowano ich wobec osoby posiadającej szczególne właściwości, różniące je od innych, a jednocześnie czyniące ją podobną do tych, którzy są w zbliżonym wieku i posiadają ten sam status społeczno – prawny[2]. Trudności w zdefiniowaniu terminu młodzież mają wielorakie oblicze i tkwią w wielu źródłach. Natrafiamy na nie próbując zastosować z pozoru najprostsze kryterium, to znaczy wiek merytoryczny. Jednak trudno jest znaleźć we współczesnej literaturze psychologicznej jednolitą periodyzację. Najczęściej przyjmuje się jako granice wieku dla określenia młodzieży 15-24 lat[3]. W tym momencie nasuwa się pytanie dotyczące liczby ludności w odniesieniu do tych granic wiekowych w Polsce przedwojennej. Trudne jest dokładne ustalenie, aczkolwiek, opierając się na danych Małego Rocznika Statystycznego 1939, stwierdza się, że w 1931 roku w Polsce było 3.036.000 osób w wieku 15-19 lat, w wieku 20-29 lat: 6.144.000; co stanowi odpowiednio w odsetkach w stosunku do ogółu ludności: 9,5 i 19,7 a więc młodzi ludzie stanowili 29% ogólnej populacji II Rzeczypospolitej.

Kolejnym pojęciem są wartości, których fenomenem zajmują się obecnie nie tylko filozofowie, ale także ekonomiści, socjologowie i antropolodzy oraz psychologowie i etnografowie. Wszyscy oni wnoszą do badań nad tym zjawiskiem odmienne punkty widzenia i określają nieco inne obszary penetracji poznawczej. Wartości kojarzy się już nie tylko z etyką czy estetyką, ale ze wszystkimi dziedzinami ludzkiej aktywności. Wielopostaciowe zjawisko intryguje współczesnych, a wartościowanie odgrywa coraz większą rolę w kształtowaniu ludzkiej rzeczywistości. Wartość nie może być traktowana jako pozytywna albo negatywna. Może być oceniana pod jakimś względem (wartość względna) bądź pełnić rolę środka w osiąganiu innej (wartość instrumentalna), albo mieć charakter bezwzględny, nieprzekraczalny i stanowić kres poczynań, być celem „samym w sobie” (wartość bezwzględna, absolutna)[4]. Spróbujmy zatem znaleźć odpowiedź na podstawowe w aksjologii pytanie: co to jest wartość?

Władysław Tatarkiewicz pisze, że „zdefiniowanie wartości jest trudne, jeśli w ogóle jest możliwe. Wyraz ten bowiem zdaje się oznaczać swoiste, proste, nierozkładalne zjawisko, podobnie jak wyraz ”byt” czy „świadomość”[5].

Z kolei Jan Szczepański proponuje, by wartością nazwać „dowolny przedmiot materialny lub idealny, ideę lub instytucję, przedmiot rzeczywisty lub wyimaginowany, w stosunku do którego jednostki lub zbiorowości przyjmują postawę szacunku, przypisują mu ważną rolę w swoim życiu i dążenie do jego osiągnięcia odczuwają jako przymus. Wartościami są te przedmioty lub stany rzeczy, które jednostkom i grupom zapewniają równowagę psychiczną, dają zadowolenie, dążenie do nich lub osiągnięcie daje poczucie dobrze spełnionego obowiązku, lub te, które są niezbędne dla utrzymania wewnętrznej spójności grupy, jej siły i jej znaczenia wśród innych grup[6].

Wartości stanowią zatem zjawiska charakterystyczne dla kultury ludzkiej, przejawiające się w często nacechowanym dużą emocjonalnością, werbalnym bądź niewerbalnym zachowaniem. Jednym z motywów zaś zachowania, jak również kształtowania się wartości, są potrzeby. Dwie podstawowe  z nich, o charakterze psychicznym, warto zasygnalizować. Pragnienie emocjonalnego, zwłaszcza życzliwego, odezwu ze strony innych jednostek wywołuje skłonność do prezentowania poglądów i zachowań zgodnych z oczekiwaniami otoczenia, aprobowanych w danej kulturze. Natomiast równie silna potrzeba bezpieczeństwa  powoduje poszukiwanie takich wartości i sytuacji, które by mogły ją zaspokoić, a w wypadku niestabilnej sytuacji zewnętrznej rodzi poczucie niepewności i niepokój. Przy czym, jak zauważył wybitny antropolog Ralph Linton: Wskutek ludzkiej zdolności postrzegania czasu jako kontinuum, ciągnącego się poza przeszłość, zaspokojenie tej potrzeby w chwili obecnej nie wystarcza dopóki istnieje niepewność co do przyszłości[7].

Następnym pojęciem jest „postawa”, jedno z podstawowych pojęć psychologii społecznej i socjologii, które wyraża stosunek człowieka do życia lub do pewnej wyróżnionej sfery zjawisk. To ustosunkowanie się do czegoś, czyjeś nastawienie, stanowisko, poglądy[8]. Często mówi się o postawie życiowej, moralnej czy ideologicznej, filozoficznej bądź politycznej.

W niniejszej pracy zawiera się także zagadnienie struktury społecznej – układ klas, warstw, grup i innych zbiorowości występujących w społeczeństwie na danym etapie rozwoju historycznego oraz układ związków i zależności między nimi[9]-w odniesieniu do młodzieży polskiej okresu międzywojennego.

Przedmiotem badań jest poszukiwanie postaw i wartości młodzieży wyznaczających jej dążenia i zachowania. Zostaną one odtworzone na podstawie jej twórczości, literatury pamiętnikarskiej jak też ówcześnie prowadzonych badań psychologicznych, zwłaszcza psychotechnicznych. W tym kontekście próbowano ukazać elementy świadomości społecznej Polaków związanych z odzyskaniem własnego państwa.

Zakres chronologiczny pracy obejmuje czasy dość bliskie, bowiem odnosi się do okresu II Rzeczypospolitej. Dwudziestolecie międzywojenne to okres kształtowania się państwowości polskiej, kształtowania społeczeństwa polskiego. Naród polski, który przez całe wieki był narodem szlacheckim, w okresie przedwojennym stał się narodem chłopskim[10]. Należy też zaznaczyć, iż okres ten obejmuje lata kryzysu gospodarczego, z którym wiąże się klęska rosnącego zjawiska bezrobocia. Struktura społeczna ludności była hierarchiczna i to w sposób skomplikowany, wieloaspektowy. Ponieważ ogromne różnice położenia dzieliły miasto i wieś, więc występowały wyraźnie dwie hierarchie społeczne: ludności wiejskiej i miejskiej.

Zakres terytorialny przedstawionych badań odpowiada całemu obszarowi Polski, choć ze względu na dostępność badanych źródeł część z nich odnosi się głównie do miasta Poznania i Wrześni. Koniecznie trzeba też dodać, iż w tym czasie zaznaczają się duże różnice pod względem poziomu gospodarczego między poszczególnymi dzielnicami kraju. Ziemie, które weszły w skład odrodzonego państwa polskiego, zamieszkane były przez ludność różnych narodowości. Było to dziedzictwo przeszłości, sięgającej jeszcze czasów I Rzeczypospolitej i okresu jej rozbiorów. W rezultacie tego na ziemiach przedrozbiorowej Polski, Które znalazły się w granicach II Rzeczypospolitej ukształtowała się wielonarodowościowa struktura ludności, gdzie większość stanowili Polacy 69%, dalej Ukraińcy 14,3%, Żydzi 7,8%, Białorusi 3,9%, Niemcy 4,1% i pozostali 0,9%[11]. Na lata te przypadały ogromne zmiany struktur społeczno-gospodarczych, kształtował się kapitalizm, kształtowały się społeczeństwa burżuazyjne. Państwa zaborcze miały odmienne struktury, znajdowały się w różnych stadiach rozwojowych, także na włączonych do nich ziemiach polskich odmiennie przebiegały procesy przemian. Różny był stan oświaty na poszczególnych terenach i całe życie kulturalne. Odmienny był ustrój i organizacja szkolnictwa. W odrodzonej Polsce rozpoczęto prace nad zniesieniem troistej rozbieżności i ujednoliceniem szkolnictwa na terenie całego kraju[12].

Dorobek polskiej historiografii oświatowej charakteryzujący stan badań psychologicznych jest dość skromny. Fakt ten również odnosi się do problematyki badań nad  wartościami  i preferowanymi postawami młodzieży okresu międzywojennego.

Samą genezę psychologii stosowanej w Polsce opracowały Janina Budkiewicz i Janina Kączkowska[13].Praca ta stanowi poważne studium historyczne o charakterze wybitnie informacyjnym. Patrząc przez pryzmat obiektywizmu, autorki opisują działalność ludzi i instytucji, zagłębiają się w merytoryczne problemy psychologiczne. Praca ta szczególnie odnosi się do poradnictwa zawodowego czyli jednego z działów psychologii stosowanej, którego metody badań dostarczają wiele informacji właśnie na temat życiowych  postaw, i z których często pośrednio można odczytać preferowane wartości.

Bezpośrednio do wskazanego tu problemu badawczego odnosi się studium Ireny Nowakowskiej ukazujące świat wartości i zróżnicowanie poglądów młodzieży II Rzeczypospolitej[14].

Nie sposób też nie odwołać się tu do prac Hanny Świdy[15] i Heleny Guldy[16]. Pomimo to, iż praca H. Guldy jest młodsza istnieje duże podobieństwo w rozpatrywaniu problemu wartości, a ich wnioski i tezy nie wykluczają się wzajemnie lecz uzupełniają, co świadczy o złożoności podejmowanego problemu, tym bardziej iż odnoszony on jest do młodzieży, która sama w sobie budzi wiele kontrowersji i stanowi wręcz złożone zjawisko.

Analiza źródeł i studia nad literaturą przedmiotu pozwoliły na sformułowanie problematyki badawczej pracy. Jak wynika z analizy współczesnej historiografii pedagogicznej dotyczącej tego tematu, do tej pory  młodzież nie była analizowana w świetle badań psychotechnicznych  wnoszących informacje na temat preferowanych wartości, postaw oraz jej aspiracji życiowych. Tym bardziej nie analizowano tej problematyki w świetle jej własnej twórczości i literatury pamiętnikarskiej.

Badając literaturę oraz czasopiśmiennictwo, podjęto próbę poszukiwania odpowiedzi na następujące pytania:

  • W jaki sposób przeprowadzano badania nad młodzieżą II Rzeczypospolitej?
  • W jaki sposób młodzież wyrażała swe zainteresowania oraz aspiracje życiowe i w jakich formach je ujawniała?
  • Czy, a jeżeli tak, to jaki wpływ wywarły idee „nowego wychowania” w kształtowaniu postaw i wartości życiowych młodzieży?
  • Jakie były i z czego wynikały preferencje życiowe młodzieży?
  • Czy, a jeżeli tak, to jaką rolę odegrała ówczesna twórczość młodzieżowa w kształtowaniu światopoglądu i wychowywaniu młodych ludzi okresu międzywojennego?
  • Jakie były i z czego wynikały bariery urzeczywistnienia swych aspiracji życiowych przez młodzież II Rzeczypospolitej?
  • Czy, a jeżeli tak, to jakie znaczenie miało pochodzenie społeczne i wykształcenie rodziców na preferowane wartości i prezentowanie postawy życiowej młodzieży?
  • Jakie były cele i zadania oraz formy działalności organizacji młodzieżowych w II Rzeczypospolitej?

Z uwagi na podobieństwo sytuacji wkraczania w nową rzeczywistość i przejścia od monopolistycznego zarządzania przez centrum do gospodarki wolnorynkowej z okresem odradzania się państwa niepodległego w okresie międzywojennym i bardzo analogicznym zjawiskiem bezrobocia, praca ta może być pewnym wsparciem w poszukiwaniu utraconych wartości w praktyce i teorii pedagogicznej.

Jeżeli chodzi o stan wydawnictw zwartych okresu międzywojennego, to należałoby wymienić: Wydawnictwo Spraw Społecznych, Polskie Towarzystwo Psychotechniczne, Patronat nad Młodzieżą Rzemieślniczą i Przemysłową, Naukowe Towarzystwo Pedagogiczne. Wartościowe, chociaż niekompletne materiały wzbogacające podstawową bazę źródłową pracy odnaleziono w Archiwum Państwowym. Źródła drukowane, które wykorzystano w toku prowadzonych badań, są bardzo rozproszone, dlatego też poszukiwano ich w wielu krajowych bibliotekach naukowych.

Zagadnienia z dziedziny psychologii  stosowanej, poświęcone zwłaszcza sprawom poradnictwa i doboru zawodowego prezentowano na łamach „Psychotechniki” – kwartalnika, bogatego w publikację wyników badań psychotechnicznych. Podobnym czasopismem tego typu była „Psychometria”- również kwartalnik poświęcony zagadnieniom psychologii stosowanej ze szczególnym uwzględnieniem psychometrii szkolnej. Na łamach tych czasopism swoje badania prezentowali między innymi Bronisław Biegeleisen, Stefan Baley, Ludwik Jaxa Bykowski, Jan Schwarz, Michał Studencki, Helena Zaniewska.

Innymi rodzajami czasopism wykorzystanymi w niniejszej pracy są te, które adresowane były do młodzieży, i w których to młodzież prezentowała swoją twórczość. Szczególną wartość źródłową stanowi „Młodzież sobie” – miesięcznik młodzieży szkół średnich wydawany przez Związek Towarzystw Tomasza Zana pod redakcją dr Floriana Znanieckiego. Wiele ciekawych wątków pochodzi też z „Młodej Polski” pisma poświęconego sprawom kulturalno – oświatowym. I jeszcze jedno pismo – „ Echo gimnazjalne”, odnalezione w szkolnym archiwum Liceum Ogólnokształcącego im Henryka Sienkiewicza we Wrześni.

Kolejną bazę źródłową stanowią pamiętniki, których wartość nie wynika z zebrania wypowiedzi i dokonania ich interpretacji, lecz na odtworzeniu zachowań, w których odbijają się nie postawy i poglądy deklarowane, ale także wyznawane i uznawane, oraz z których wynikają ustalone wzory postępowania w konkretnych sytuacjach.

Ponadto w pracy wykorzystano informacje uzyskane w drodze wywiadów z osobami, które w okresie międzywojennym należały do grupy młodzieży polskiej.

Praca ma charakter monograficzny. Jej celem jest opis, jak i wyjaśnienie analizowanego tu problemu. Z uwagi na charakter materiałów źródłowych w badaniach posłużono się metodami charakterystycznymi dla nauk historycznych i prasoznawstwa. Z metod typowych dla nauk historycznych zastosowano przede wszystkim metodę wnioskowania indukcyjnego. Posługiwano się również metodą progresywną, której punktem wyjścia są fakty pochodzące z badanego okresu[17].

Z badań typowych dla prasoznawstwa posłużono się przede wszystkim metodą analizy treści[18].

Praca ma układ problemowy z uwzględnieniem zagadnień chronologicznych. Składa się z czterech rozdziałów. Pierwszy obrazuje stan badań psychologicznych przeprowadzonych nad młodzieżą II Rzeczypospolitej a także metody, formy i zakres tych badań.

W drugim rozdziale starano się ukazać wartości i postawy wynikające z twórczości młodzieży reprezentowanej na łamach czasopism.

Trzeci rozdział prezentuje determinanty kształtowania się postaw, a mianowicie odnosi się do idei „nowego wychowania”, pochodzenia społecznego i wykształcenia rodziców, a także wpływu kultury i literatury międzywojennej.

Z kolei w czwartym rozdziale wykazano aktywność młodzieży na tle ówcześnie działających organizacji. Przy czym starano się ukazać ich postulaty stworzenia warunków sprzyjających pełnemu rozwojowi młodego pokolenia i zaspokajaniu jego życiowych aspiracji przy jednoczesnym zaznaczeniu różnic priorytetowych.

W zakończeniu pracy zestawiano wnioski wynikające z przeprowadzonych ówcześnie badań z postawami i wartościami młodzieży wynikającymi z ich zachowania, działania i własnej twórczości.

 

 

 

 

[1] M. Czerniak – Walczak, Niepokoje współczesnej młodzieży, Kraków 1997, s.18; za: Dolto F., Nastolatki, Warszawa 1995, s.31.

[2] Tamże, s.17.

[3] I. Nowakowska, Postawy społeczne i świat wartości młodzieży w Polsce międzywojennej, Warszawa 1991, s.19.

[4] S. Jedynak (red.), Mała encyklopedia filozofii, Bydgoszcz 1996, s.487.

[5] W. Tatarkiewicz, Dzieje sześciu pojęć, Warszawa 1976, s.279.

[6] J. Szczepański, Elementarne pojęcia socjologii, Warszaw 1970, s.97.

[7] H. Gulda, Zmiany postaw młodzieży wobec niektórych wartości życiowych, Gdańsk 1990, s.93 – 94.

[8] Słownik języka polskiego, Warszawa 1981, tom II, s.842.

[9] Tamże, tom III, s.352.

[10] I. Nowakowska, op. cit., s.7-11.

[11] A.L. Szcześniak, Polska i świat naszego wieku – lata1918-1939, Warszwa 1986, s.78.

[12] I. Nowakowska, op. cit., s.7-11.

[13] J. Budkiewicz, J. Kączkowska, Z dziejów psychologii stosowanej w Polsce w roku 1957 ze szczególnym uwzględnieniem poradnictwa zawodowego, Warszawa 1987.

[14] I. Nowakowska, op. cit., s.7-11.

[15] H. Świda, Młodzież a wartości, Warszawa 1979.

[16] H. Gulda, Zmiany postaw młodzieży wobec niektórych wartości życiowych, Gdańsk 1990.

[17] B. Miśkiewicz, Wstęp do badań historycznych, Warszawa 1973, s.143-145, 194-202.

[18] M. Kafel (red), Metody i techniki badawcze w prasoznawstwie, Warszawa 1969, t. I, s.21-22.

Facebook Opinie
Ocena